Trong những năm gần đây, y học hiện đại ngày càng quan tâm đến mối liên hệ giữa các bệnh lý đường tiêu hóa và hệ thần kinh trung ương thông qua khái niệm “trục não – ruột” (brain-gut axis). Một trong những cơ chế được nghiên cứu nhiều nhất là hiện tượng quá mẫn cảm nội tạng (visceral hypersensitivity, 内脏高敏感性).
Quá mẫn cảm nội tạng là tình trạng ngưỡng cảm nhận đau của các cơ quan tiêu hóa giảm xuống, khiến những kích thích sinh lý bình thường như sự căng giãn của dạ dày, nhu động ruột hoặc lượng acid sinh lý trong dạ dày – thực quản cũng có thể gây cảm giác đau, khó chịu hoặc nóng rát. Hiện tượng này có mối liên hệ chặt chẽ với stress, lo âu và rối loạn điều hòa trục não – ruột, đồng thời được xem là cơ chế bệnh sinh quan trọng trong nhiều rối loạn tiêu hóa chức năng như hội chứng ruột kích thích (IBS), khó tiêu chức năng và một số trường hợp bệnh trào ngược dạ dày – thực quản.
Dưới góc nhìn của y học cổ truyền, những biểu hiện trên có nhiều điểm tương đồng với chứng Can tỳ bất hòa (肝脾不和). Theo lý luận Đông y, Can chủ sơ tiết, có chức năng điều hòa khí cơ và hoạt động cảm xúc; Tỳ chủ vận hóa, đảm nhiệm chức năng tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa thủy cốc. Khi căng thẳng kéo dài, lo âu, uất ức hoặc các cảm xúc tiêu cực không được giải tỏa, chức năng sơ tiết của Can bị rối loạn, dẫn đến Can khí uất kết. Can khí uất lâu ngày ảnh hưởng đến Tỳ vị, làm suy giảm chức năng kiện vận và xuất hiện các triệu chứng như đầy bụng, đau bụng, ợ hơi, trào ngược, tiêu chảy hoặc táo bón. Đặc điểm nổi bật là các triệu chứng thường tăng lên khi người bệnh chịu áp lực tâm lý hoặc căng thẳng tinh thần.
Nhiều học giả cho rằng Can tỳ bất hòa là cách diễn đạt của y học cổ truyền đối với một trạng thái bệnh lý mà y học hiện đại mô tả bằng khái niệm rối loạn tương tác não – ruột và quá mẫn cảm nội tạng. Theo đó, Can chủ sơ tiết có thể được liên hệ với chức năng điều hòa của hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh tự chủ; Can khí uất tương đồng với tình trạng stress, lo âu và rối loạn cảm xúc; Can tỳ bất hòa phản ánh sự mất cân bằng trong tương tác não – ruột; còn các biểu hiện đau bụng, đầy bụng tăng lên khi xúc động có thể liên quan đến hiện tượng giảm ngưỡng cảm nhận đau của đường tiêu hóa.
Nói cách khác, quá trình “stress → Can khí uất → Can tỳ bất hòa” trong lý luận y học cổ truyền có thể được đối chiếu với cơ chế “stress → rối loạn trục não – ruột → quá mẫn cảm nội tạng → xuất hiện triệu chứng tiêu hóa” trong y học hiện đại.
Một số nghiên cứu tại Trung Quốc trên bệnh nhân hội chứng ruột kích thích và khó tiêu chức năng cho thấy thể bệnh Can uất tỳ hư hoặc Can tỳ bất hòa chiếm tỷ lệ cao. Các bệnh nhân này thường có điểm số đánh giá lo âu và trầm cảm cao hơn, đồng thời ngưỡng cảm nhận đau ở đường tiêu hóa thấp hơn người bình thường. Nhiều bài thuốc cổ phương như Tiêu Dao tán, Thống tả yếu phương hay Sài hồ sơ can tán đã được ghi nhận có khả năng cải thiện triệu chứng tiêu hóa, giảm đáp ứng stress và điều hòa hoạt động của trục não – ruột. Những kết quả này bước đầu cung cấp cơ sở khoa học hiện đại để giải thích cơ chế tác dụng của phép Sơ Can kiện Tỳ trong điều trị các bệnh lý tiêu hóa chức năng.
Mặc dù chưa thể đồng nhất hoàn toàn giữa hai hệ thống lý luận, nhưng các nghiên cứu hiện nay cho thấy khái niệm Can tỳ bất hòa của y học cổ truyền và hiện tượng quá mẫn cảm nội tạng trong y học hiện đại có nhiều điểm tương đồng về cơ chế bệnh sinh, góp phần tạo cầu nối giữa y học cổ truyền và khoa học thần kinh – tiêu hóa hiện đại.
